KRÓTKA HISTORIA MIASTA PODGÓRZE

Tereny obecnej Dzielnicy XIII Miasta Krakowa położone na prawym brzegu Wisły do 1 lipca 1915 roku stanowiły samodzielne i autonomiczne miasto Wolne królewskie Miasto Podgórze z siedzibą władz powiatowych i sądu. Miasto to, a właściwie miejscowość do  roku 1784  była niewielką osadą, a rozwój zawdzięcza  warunkom politycznym i położeniu geograficznemu.

Mianowicie po pierwszym rozbiorze polski w roku 1772, a ściślej mówiąc po wycofaniu się Austriaków z Kazimierza w roku 1776, zaborca założył tu komorę celną, która ze względu na zbiegające się właśnie w tym miejscu trakty dalekobieżne miała duże znaczenie gospodarcze. Wokół komory zaczęła się tworzyć osada kupiecka z zajazdami i składami.

            Rząd zaborczy szybko ocenił korzystne położenie gospodarcze osady wówczas bezimiennej u stóp Krzemionek, a która umiejscowiona na granicy celnej, szybko się rozrastała i nabierała znaczenia.  Tak więc już 26 lutego 1784 roku, ukazał się patent cesarza Józefa II, tworzący z bezimiennej osady miasto wolne, królewskie, o nazwie Podgórze.

            W patencie tym Podgórze otrzymało liczne przywileje, korzystne dla jego szybkiego rozwoju. Skutkiem tej polityki był wzrost liczby ludności napływowej, rzemieślniczej i rolniczej, głównie polskiego pochodzenia oraz powstanie coraz większej liczby domów.

            Podstawą rozwoju Podgórza poza przywilejami i komorą był główny skład soli, a następnie wybudowanie nowej drogi ze Śląska i Moraw do Lwowa.

            W roku 1796 Podgórze zostało przyłączone do Austrii, ale na mocy pokoju w Schönbrunn w 1809 roku wraz z Krakowem zostało włączone do Księstwa Warszawskiego, tracąc tym samym status odrębnego miasta i 9 VI 1810 roku, stając się formalnie IV Dzielnicą Krakowa. Po Kongresie Wiedeńskim ponownie włączono je – znów jako samodzielna miasto – do Austrii i oddzielono granicą państwową od Rzeczypospolitej Krakowskiej.

Po roku 1815, gdy granica celna wróciła na nowo do Podgórza, zaczął się szybki rozwój miasta. W 1822 roku Podgórze liczyło 1.900 mieszkańców. Lata 1830 – 1860 są okresem zastoju.

 Nowy okres rozwoju, rozpoczyna się z erą konstytucyjną po roku 1866  w czasach autonomii galicyjskiej, gdy przywrócono samorząd gminny Wolnego Królewskiego Miasta w Podgórzu. W miejsce niemieckiego zarządu i mianowanego burmistrza wybrano radę miejską, wprowadzono język polski do urzędów. W 1884 roku przeprowadzono linię kolejową przez krzemionki, powstawały nowe zakłady przemysłu ceramicznego, budowlanego w 1900 roku, otwarto elektrownię, w 1903 roku rzeźnię, od 1911 rozbudowywano kanalizację.  Na zachodnim skraju miasta Antoni Mateczny założył zakład balneologiczny z domem zdrojowym w parku.

             W ramach projektu „Wielkiego Krakowa” prezydenta Juliusza Lea w 1913 roku po długich pertraktacjach, w atmosferze kontrowersji – doszło do porozumienia pomiędzy władzami Podgórza i Krakowa, w rezultacie, których 22 VIII 1914 roku wydano ustawę o połączeniu obu miast, co nastąpiło 4 lipca 1915 roku .

PODGÓRZE W CZASIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ

W czasie okupacji niemieckiej na terenie Podgórza zostało powołane zarządzeniem gubernatora dystryktu krakowskiego dra Otto Wachtera z 3 marca 1941 roku, Getto żydowskie.

Na ok. 20 hektarach,15 ulicach (lub ich fragmentach), w  320 domach i 3167 pokojach żyło 16 tysięcy ludzi. Metraż na jedną osobę wynosił zaledwie 2 m².

15 października 1941 roku dzielnica stała się oficjalnie dzielnicą zamkniętą: za jej przekroczenie bez specjalnej przepustki groziła kara śmierci. W ten sam sposób karano także osoby udzielające schronienia Żydom poza granicami getta.

30 maja  oraz 27 października 1942 roku odbyły się dwie akcje przesiedleńcze z getta krakowskiego. Tysiące Żydów (także chorych ze szpitala i dzieci z sierocińca) zostało przesiedlonych do okolicznych obozów koncentracyjnych.

Pod koniec roku getto podzielono na dwie części – "A" przeznaczoną dla osób zdolnych do pracy oraz "B" dla dzieci, osób starszych i chorych. Linia graniczna przechodziła wzdłuż placu Zgody. W marcu 1943 roku komendant obozu pracy w Płaszowie Amon Göth polecił przesiedlić mieszkańców getta A do Obozu „Płaszów”.

W dniach 13-14 marca 1943 roku hitlerowcy przeprowadzili ostateczną likwidację getta. Na czele operacji stanął SS-Sturmbannführer Willi Haase. 8 tysięcy Żydów uznanych za zdolnych do pracy zostało przetransportowanych do obozu Kraków-Płaszów. Około 2 tysięcy zostało zamordowanych przez Niemców podczas likwidacji getta, a reszta w obozie w Auschwitz.

Na Zabłociu w listopadzie 1939 w dawnej Małopolskiej Fabryce Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych "Rekord" Sp. z o.o. rozpoczął działalność Oskar Schindler, który od stycznia 1940. dzierżawił, a w 1942 r. przejął zakład i prowadził w nim działalność do 1944 r., tj. do ewakuacji fabryki do Czech. Przy produkcji zatrudniał m.in. Żydów zagrożonych eksterminacją.

Od jesieni 1942 do stycznia 1944 roku istniał utworzony częściowo w Płaszowie, a w części na terenie dawnych podkrakowskich gmin Podgórze i Wola Duchacka na terenach dwóch żydowskich cmentarzy z 1887 i 1932 niemiecki obóz pracy przymusowe „Płaszów”. Przez ten obóz przeznaczony dla ludności żydowskiej ze zlikwidowanego 28 października 1942 getta przeszło prawdopodobnie około 150 tysięcy więźniów, głównie z Małopolski, Węgier i Słowacji (inne dane określają tę liczbę na około 50 tysięcy). Część z nich była wywożona do obozów w Auschwitz i Belzec (w Bełżcu) oraz na roboty do Niemiec.

LEGENDY, PODANIA, WYDARZENIA HISTORYCZNE ZWIĄZANE Z TERENEM PODGÓRZA

Z obszarem Podgórza związane są najstarsze podania i legendy Krakowa.                               

Z Kopcem Kraka wiąże się legenda z założycielem Krakowa – Księciem Krakiem

Z Krzemionkami splata się podanie o Mistrzu Twardowskim.

A z kościółkiem św. Benedykta legenda o Czarnej księżniczce ze Wzgórza Lasoty

Prócz legend i podań, sięgających bajecznych czasów, z Krzemionkami wiąże się szereg wydarzeń historycznych.  Najdawniejsze z nich mówią o powitaniu króla Ludwika Węgierskiego w 1372 roku, oraz jego młodziutkiej córki Jadwigi w roku 1383 przez lud krakowski w pobliżu dzisiejszego placu Lasoty.

Inne z kolei ponure wydarzenie rozegrało się na tych samych Krzemionkach, w pobliżu placu Lasoty. W miejscu zwanym „na zbóju”, w którym stała niegdyś miejska szubienica 18 lipca 1651 roku został wbity na pal przywódca chłopskiego powstania- Aleksander Kostka Napierski. Straceni zostali również pozostali przywódcy:

Z tego też miejsca w 1655 roku Szwedzi przypuścili szturm na Kraków, a Austriacy ruszyli na zajęcie miasta w roku 1846, także stąd bombardowany był Kraków w roku 1848.

Wreszcie u samych stóp Krzemionek przy ulicy Wielickiej w roku 1846 nastąpiła śmierć Edwarda Dembowskiego i masakra ludu krakowskiego dokonana przez wojsko austriackie.